15 Kasım 2023 Akademi 12 dk okuma

Gutenberg’ten Yapay Zekâya: İletişim Teknolojileri Tarihi

İletişim teknolojileri tarihi, insanlığın bilgiyi nasıl ürettiği, sakladığı ve paylaştığına dair büyük bir dönüşüm hikâyesidir. Gutenberg’in hareketli harfli baskı yöntemiyle kitaplar kitlelere ulaştı; telgraf ve radyo mesafeleri kısalttı, televizyon görüntüyü evlere taşıdı, internet ise iletişimi çift yönlü hâle getirdi. Bugün yapay zekâ, bu uzun yolculuğun en yeni ve belki de en tartışmalı durağı.

Bu yazıda matbaadan yapay zekâya uzanan iletişim teknolojilerinin gelişimini dönem dönem ele alıyor, her dönemin medyaya ve pazarlamaya etkilerini değerlendiriyor ve yapay zekânın bu tarihsel çizgideki yerini tartışıyoruz.

İçindekiler

İletişim teknolojileri tarihi neden önemlidir?

İletişim teknolojileri tarihi, bugünkü medya ortamını ve pazarlama alışkanlıklarını anlamak için önemlidir. Her yeni teknoloji; bilgiye kimin erişebileceğini, mesajın ne kadar hızlı yayılacağını ve kitlelerin nasıl etkileneceğini değiştirmiştir. Geçmişteki dönüşümleri bilmek, yapay zekâ gibi yeni teknolojilerin yaratacağı fırsatları ve riskleri daha sağlıklı değerlendirmemize yardımcı olur.

Kanadalı iletişim kuramcısı Marshall McLuhan bu tarihsel bakışın en etkili temsilcilerinden biridir. Britannica’ya göre McLuhan’ın “araç mesajın kendisidir” aforizması; televizyon, bilgisayar ve diğer elektronik bilgi yayıcılarının düşünme biçimlerini şekillendirmedeki güçlü etkisine dair görüşünü özetler. McLuhan’ın önemli eserleri arasında matbaanın insan üzerindeki etkisini inceleyen The Gutenberg Galaxy de yer alır (Britannica – Marshall McLuhan).

Gutenberg matbaası iletişimi nasıl değiştirdi?

Gutenberg’in 15. yüzyılda geliştirdiği mekanik baskı yöntemi, Avrupa’da ilk kez çok sayıda kitabın görece düşük maliyetle üretilmesini mümkün kıldı. El yazması nüshaların yerini basılı kitapların alması, bilgiyi dar bir çevrenin tekelinden çıkararak geniş kitlelere ulaştırdı. Bu dönüşüm okuryazarlığın ve eğitimin yayılmasına büyük katkı sağladı.

Britannica’ya göre Gutenberg’in yöntemi; hızla eriyip soğuyabilen dayanıklı ve yeniden kullanılabilir harfler oluşturan bir metal alaşımını, metal harfe iyi tutunan yağ bazlı bir mürekkebi ve baskı yüzeyine eşit basınç uygulayan yeni bir presi bir araya getiriyordu. Kaynak, Gutenberg’in baskı denemelerinin 1450’ye gelindiğinde önemli ölçüde olgunlaştığını da aktarır. Aynı kaynak, hareketli harfle baskının ilk kez Gutenberg tarafından değil, 14. yüzyılda Kore’de yapıldığını hatırlatır (Britannica – Johannes Gutenberg).

Telgraf ve radyo iletişime ne kattı?

Telgraf ve radyo, iletişimi fiziksel taşımadan ayırarak mesajların neredeyse anında uzak mesafelere ulaşmasını sağladı. Telgraf haberlerin, ticari bilgilerin ve diplomatik yazışmaların hızını kökten değiştirirken radyo, sesi aynı anda milyonlarca kişiye ileten ilk gerçek kitle iletişim araçlarından biri oldu. Böylece kitle iletişimi ve yayıncılık çağı başladı.

Britannica’ya göre ilk pratik kablosuz radyo iletişim sistemi İtalya’da Guglielmo Marconi tarafından geliştirildi; Marconi pratik kablosuz iletişim sistemini 1895’te geliştirdi ve 1896’da İngiltere’de patent başvurusunda bulundu (Britannica – Radio). Telgrafın gelişiminde ise Samuel Morse gibi mucitler öne çıkar (Britannica – Telegraph).

Radyonun reklamcılık açısından önemi, markalara ilk kez aynı anda geniş bir kitleye sesle ulaşma imkânı vermesiydi. Bu dönemde gelişen kitle iletişimi kuramlarını Lasswell iletişim modeli yazımızda ele aldık.

Televizyon kitle iletişimini nasıl dönüştürdü?

Televizyon, ses ile hareketli görüntüyü birleştirerek kitle iletişimini evlerin merkezine taşıdı. Haberler, eğlence ve reklamlar artık aynı anda milyonlarca hanede izleniyordu. Bu durum ortak bir gündem ve popüler kültür yarattı; markalar da hikâye anlatan görsel reklam filmleriyle tüketicinin duygularına daha doğrudan seslenebildi.

Basılı yayınlara erişim, okuma yazma bilen ve bu yayınlara ulaşmak isteyen kişilerle sınırlıyken radyo ve televizyon, cihaza sahip olan herkese ulaşabiliyordu. Ancak bu araçlar tek yönlüydü: Mesaj yayıncıdan izleyiciye akıyor, izleyicinin yanıt verme imkânı oldukça sınırlı kalıyordu. McLuhan’ın elektronik medyanın düşünme biçimlerini şekillendirdiği yönündeki görüşleri tam da bu dönemde geliştirildi.

Televizyonun izleyicinin dünya algısını nasıl etkilediğine dair kuramsal tartışmaları Gerbner’in yetiştirme kuramı yazımızda inceledik.

İnternet iletişim teknolojileri tarihinde neyi değiştirdi?

İnternet, iletişim teknolojileri tarihinde tek yönlü yayından çift yönlü ve çok yönlü iletişime geçişi temsil eder. Artık herkes hem içerik tüketicisi hem de üreticisi olabiliyor; bilgiye erişim anlık, mesajların yayılması ise küreseldir. Sosyal ağlar, arama motorları ve e-ticaret, medyayı ve pazarlamayı kökten değiştirmiştir.

Britannica’ya göre World Wide Web, Tim Berners-Lee ve CERN’deki meslektaşları tarafından 1989’da geliştirildi; Berners-Lee 1994’te Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde World Wide Web Konsorsiyumu’nu kurdu (Britannica – World Wide Web). Burada önemli bir ayrım vardır: İnternet bilgisayar ağlarının altyapısıdır, Web ise bu altyapı üzerinde çalışan ve bağlantılarla birbirine bağlanan bir bilgi hizmetidir.

Türkçe literatürde Arvas’ın “Gutenberg Galaksisinden Meta Evrenine” başlıklı çalışması, matbaa ve televizyon gibi kitle iletişim araçlarının icadıyla yaşanan dönüşümlerin internet teknolojisinin sürekli güncellenen yapısıyla dinamik bir hâl aldığını vurgular ve özellikle Web 2.0 sonrasında sosyalleşmenin dijitalleştiğine dikkat çeker (Arvas, 2022). Çalışma, üçüncü kuşak internet olarak anılan Web 3.0 ve meta evren tartışmalarını da bu tarihsel çizginin devamı olarak ele alır.

İnternetin toplumsal ve iletişimsel etkilerini yeni medya, toplum ve iletişim bilimi yazımızda ayrıntılı biçimde ele aldık.

Yapay zekânın kökleri nereye dayanır?

Yapay zekânın kavramsal kökleri, makinelerin düşünüp düşünemeyeceği sorusuna dayanır. Bu alandaki dönüm noktalarından biri, İngiliz matematikçi Alan Turing’in 1950’de önerdiği ve bugün Turing testi olarak bilinen yöntemdir. Turing, düşünmenin tanımı üzerine tartışmak yerine, bir bilgisayarın davranışlarının insandan ayırt edilemeyip edilemeyeceğini ölçen pratik bir test önermiştir.

Britannica’ya göre Turing, makine zekâsına dair kanıtların önyargıyla reddedilmesini önlemek için bugün Turing testi olarak bilinen “taklit oyunu”nu önermiştir (Britannica – Turing test). Sonraki on yıllarda uzman sistemler, makine öğrenimi ve derin öğrenme gibi yaklaşımlar gelişti; büyük veri ve güçlü bilgi işlem altyapısı sayesinde yapay zekâ gündelik ürünlere girdi.

Yapay sinir ağlarının ve yapay zekânın temel kavramlarına Türkçe bir giriş için Öztürk ve Şahin’in derlemesi faydalı bir başlangıç noktasıdır (Öztürk ve Şahin, 2018). Yapay zekâya yönelik toplumsal kaygıları tarihsel makine kırıcılarıyla karşılaştıran Gültekin’in çalışması ise teknolojik dönüşümlerin her dönemde benzer korkular doğurduğunu hatırlatır (Gültekin, 2021).

Üretken yapay zekâ iletişimi nasıl dönüştürüyor?

Üretken yapay zekâ, ilk kez bir iletişim teknolojisinin yalnızca mesajı taşımakla kalmayıp mesajı kendisinin üretebildiği bir dönemi başlattı. Metin, görsel, ses ve video üreten modeller; içerik üretimini hızlandırıyor, kişiselleştirmeyi kolaylaştırıyor ve bilgiye erişimi sohbet biçimine dönüştürüyor. Ancak doğruluk, telif ve güven gibi yeni sorunlar da getiriyor.

OpenAI, 30 Kasım 2022’de ChatGPT’yi kullanıcıların takip soruları sorabildiği, hatalarını kabul edebilen ve uygunsuz talepleri reddedebilen sohbet biçimli bir model olarak duyurdu (OpenAI – Introducing ChatGPT). Google ise 8 Şubat 2024’te sohbet asistanı Bard’ın artık Gemini adıyla sunulacağını açıkladı (Google Blog – Bard becomes Gemini).

Bu araçları ayrıntılı olarak ChatGPT nedir ve Gemini AI nedir yazılarımızda ele aldık.

Bugün hangi yapay zekâ araçları öne çıkıyor?

Bugün öne çıkan yapay zekâ araçları; sohbet ve metin üretimi yapan asistanlar, metinden görsel üreten modeller, yazım ve dil bilgisi denetleyicileri, video ve ses üretim araçları ile reklam ve analitik platformlarına gömülü yapay zekâ özellikleri olarak gruplanabilir. Araçların adları ve özellikleri hızla değiştiği için markaların tek bir ürüne değil, iş akışına odaklanması daha doğrudur.

Sohbet asistanları: Soru yanıtlama, taslak yazma, özetleme ve fikir üretme.
Görsel üretim araçları: Yazılı komutlardan görsel ve tasarım taslakları oluşturma.
Yazım denetleyicileri: Dil bilgisi, akıcılık ve ton önerileri.
Video ve ses araçları: Otomatik kurgu, seslendirme, çeviri ve altyazı.
Reklam ve analitik yapay zekâsı: Teklif optimizasyonu, hedefleme ve raporlama.

Yapay zekânın video kültüründeki yansımalarını yapay zekâ ile video yazımızda anlattık.

İletişim teknolojileri tarihi pazarlamaya ne öğretir?

İletişim teknolojileri tarihi pazarlamacılara her yeni teknolojinin eski araçları tamamen yok etmediğini, onları dönüştürdüğünü öğretir. Matbaa, radyo, televizyon ve internet dönemlerinin her birinde mesajı kitlenin kullandığı yeni ortama uyarlayan markalar öne çıktı. Yapay zekâ çağında da başarı, teknolojiyi stratejik bir amaçla ve insan bakışıyla kullanabilmekte yatıyor.

Bu tarihsel yolculuktan çıkarılabilecek dersler şunlardır:

Kitle nereye giderse mesaj oraya gider: Her dönemde markalar kitlenin zaman geçirdiği mecraya uyum sağladı.
Araç mesajı biçimlendirir: Aynı mesaj gazetede, radyoda ve sosyal medyada farklı biçimlerde anlatılmalıdır.
Etkileşim güven yaratır: İnternetle birlikte kitle yalnızca dinlemek değil, konuşmak da istiyor.
Teknoloji yardımcıdır: Yapay zekâ üretimi hızlandırır; ama stratejiyi, yaratıcılığı ve etiği insan belirler.

Yeni teknolojilere duyulan kaygıların tarihsel kökenini yapay zekâ ve ludizm yazımızda, yapay zekânın dijital medyadaki rolünü ise yapay zekâ yazımızda inceledik. Markanızın mesajını her mecraya uygun biçimde ulaştırmak için Duende Dijital ekibiyle çalışabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

İletişim teknolojileri tarihi hangi aşamalardan oluşur?

Genel olarak sözlü kültür, yazı, matbaa, telgraf ve telefon, radyo ve televizyon gibi elektronik kitle iletişim araçları, internet ve dijital medya ile yapay zekâ dönemi olarak özetlenebilir. Her aşama bilgiye erişimi ve mesajın yayılma hızını değiştirmiştir.

Matbaayı kim icat etti?

Avrupa’da hareketli harfle mekanik baskı yöntemini 15. yüzyılda Johannes Gutenberg geliştirdi. Ancak Britannica’nın hatırlattığı gibi hareketli harfle baskı ilk kez Gutenberg tarafından değil, 14. yüzyılda Kore’de yapılmıştır.

World Wide Web ne zaman ortaya çıktı?

Britannica’ya göre World Wide Web, Tim Berners-Lee ve CERN’deki meslektaşları tarafından 1989’da geliştirildi. İnternet ise bilgisayar ağlarının altyapısıdır; Web bu altyapı üzerinde bağlantılarla çalışan bir bilgi hizmetidir.

Turing testi nedir?

Turing testi, Alan Turing’in 1950’de önerdiği ve bir bilgisayarın davranışlarının insandan ayırt edilemeyip edilemeyeceğini ölçmeye dayanan yöntemdir. Turing, düşünmenin tanımını tartışmak yerine bu pratik “taklit oyunu”nu önermiştir.

ChatGPT ne zaman yayınlandı?

OpenAI, ChatGPT’yi 30 Kasım 2022’de duyurdu. Model, sohbet biçiminde çalışarak takip sorularını yanıtlayabilen, hatalarını kabul edebilen ve uygunsuz talepleri reddedebilen bir yapıyla tanıtıldı.

McLuhan’ın “araç mesajın kendisidir” sözü ne anlama gelir?

Bu söz, iletişim araçlarının taşıdıkları içerikten bağımsız olarak düşünme biçimlerimizi ve toplumu şekillendirdiğini ifade eder. McLuhan’a göre televizyon ve bilgisayar gibi elektronik araçlar, algımızı ve kültürümüzü derinden etkiler.