Medya Okuryazarlığı Nedir? Bilinmesi Gereken 7 İlke

Medya okuryazarlığı; haber, reklam, dizi, film ve sosyal medya paylaşımları gibi medya mesajlarına erişebilme, bunları eleştirel bir bakışla çözümleyip değerlendirebilme ve kendi medya iletilerini bilinçli biçimde üretebilme becerisidir. Bilgiye her an ulaşabildiğimiz ama doğru ile yanlışı ayırt etmenin giderek zorlaştığı bir dönemde bu beceri, bireyler kadar markalar için de temel bir ihtiyaçtır.

Bu yazıda kavramın ne olduğunu, neden önemli olduğunu, Türkiye’deki gelişimini, bilinmesi gereken yedi temel ilkeyi ve dezenformasyonu fark edip bilgiyi doğrulamak için kullanabileceğiniz pratik adımları ele alıyoruz.

Medya okuryazarlığı nedir?

Medya okuryazarlığı, çeşitli türden görsel, işitsel ve basılı medya mesajlarına erişebilme, bunları eleştirel bakış açısıyla çözümleyip değerlendirebilme ve kendi medya iletilerini üretebilme becerisidir. Kısacası bu beceri, medyayı pasif biçimde tüketmek yerine sorgulayarak okumayı ifade eder. Medya okuryazarı biri, bir mesajı kimin, hangi amaçla ve nasıl ürettiğini anlamaya çalışır.

RTÜK’ün medya okuryazarlığı portalı da kavramı yaygın kabul gören tanımıyla bu şekilde açıklar (RTÜK – Medya Okuryazarlığı Nedir?). ABD’deki Ulusal Medya Okuryazarlığı Eğitimi Derneği (NAMLE) ise kavramı tüm iletişim biçimlerine erişme, bunları analiz etme, değerlendirme, üretme ve bunlarla harekete geçme becerisi olarak tanımlar (NAMLE – Media Literacy Defined).

Medya okuryazarlığının amacı nedir?

Bu becerinin amacı, bireylerin medya mesajlarını sorgusuz kabul etmek yerine onları kimin ürettiğini, hangi amaçla hazırlandığını, neyi öne çıkarıp neyi dışarıda bıraktığını sorgulayarak değerlendirmesini sağlamaktır. Bu sayede kişi manipülasyona ve yanlış bilgiye karşı daha dirençli hâle gelir, medyayı daha bilinçli ve verimli kullanır, kendi ürettiği içeriklerde de daha sorumlu davranır.

Britannica’ya göre medya okuryazarlığı, özellikle çevrim içi yanlış bilgi ve dezenformasyon çağında bir tüketici olarak kitle medyasını çözümlemek ya da üretmek için eleştirel düşünmeyi kullanmaktır. Terim okuma yazma becerisiyle yapılan bir benzetmeden gelir: Okuryazarlık sözcükleri okuma, yazma ve anlama becerisini ifade ederken bu kavram çeşitli medya türlerini analiz etme, değerlendirme ve üretme becerisini ifade eder (Britannica – Media literacy).

Kitle iletişiminin etkisine dair erken dönem yaklaşımlar, medyanın mesajlarını izleyiciye doğrudan “enjekte ettiğini” varsayan hipodermik iğne ya da sihirli mermi benzetmeleriyle anılır. Sonraki araştırmalar izleyicinin mesajları farklı biçimlerde yorumladığını gösterdi; eleştirel medya eğitimi de izleyicinin bu aktif rolünü güçlendirmeyi hedefler. Kitle iletişimi modellerini Lasswell iletişim modeli yazımızda ele aldık.

Medya okuryazarlığı neden önemlidir?

Bu beceri önemlidir, çünkü bugün herkes hem içerik tüketicisi hem de içerik üreticisidir ve yanlış bir bilgi saniyeler içinde binlerce kişiye ulaşabilir. Eleştirel okuma becerisi; dolandırıcılıktan, sağlıkla ilgili yanlış bilgilerden, siyasi manipülasyondan ve gizli reklamlardan korunmaya yardımcı olur. Ayrıca demokratik katılım ve bilinçli tüketim için de temel bir beceridir.

Sosyal medya bu önemi daha da artırdı. Kullanıcılar paylaşım, yorum ve beğenilerle bir bilginin yayılmasına katkıda bulunur ve diğer kullanıcıların görüşlerini etkiler. Bu nedenle eleştirel okuma bireyi yalnızca medya kuruluşlarının mesajlarına karşı değil, bu mesajların etrafında oluşan tartışmalara karşı da daha bilinçli kılar.

Yeni medyanın toplum üzerindeki etkilerini yeni medya, toplum ve iletişim bilimi yazımızda inceledik.

Türkiye’de medya okuryazarlığı nasıl gelişti?

Türkiye’de bu alan, 2003’teki İletişim Şûrası’nda okul programlarına medya okuryazarlığı dersi eklenmesinin önerilmesiyle kamu gündemine girdi. Radyo ve Televizyon Üst Kurulu bu öneriyi sahiplendi, Milli Eğitim Bakanlığı ile iş birliği yaptı ve ortaöğretim kurumlarına medya okuryazarlığı dersi konulmasına dair bir iş birliği protokolü imzalandı. Bugün RTÜK bu alanda eğitim ve farkındalık çalışmaları yürütüyor.

RTÜK’ün medya okuryazarlığı portalına göre 20-21 Şubat 2003’te Ankara’da düzenlenen İletişim Şûrası’nın Radyo ve Televizyon Yayıncılığı Komisyonu, ilk ve orta öğretim programlarına medya okuryazarlığı dersinin eklenmesini önerdi. RTÜK 2004’te Şiddeti Önleme Platformu’nda ilköğretim okullarında medya okuryazarlığı derslerinin okutulmasını önerdi; 2006’da yaptığı kamuoyu araştırması ise ilköğretim çağındaki öğrencilerin günde üç saate yakın televizyon izlediğini gösterdi (RTÜK – Türkiye’de Medya Okuryazarlığı).

Medya okuryazarlığının 7 temel ilkesi nelerdir?

Medya okuryazarlığının temel ilkeleri; tüm medya mesajlarının kurgulanmış olduğu, medyanın gerçekliği seçerek ve düzenleyerek sunduğu, her mesajın bir amacı ve üreticisi bulunduğu, izleyicilerin mesajları farklı yorumladığı, medyanın ticari ve ideolojik bağlamlar içinde çalıştığı, her mecranın kendine özgü bir dili olduğu ve izleyicinin de sorumlu bir üretici olduğu fikirleri etrafında özetlenebilir.

Britannica, medya okuryazarlığı alanındaki en önemli ortak kabulün tüm medya mesajlarının kurgulanmış olduğu fikri olduğunu belirtir; televizyon haberleri ve sosyal medya paylaşımları dahil tüm mesajlar sosyal, siyasi, tarihsel ve ekonomik kurumlar içindeki aktörler tarafından belirli izleyici tepkileri uyandırmak için oluşturulur (Britannica – Media literacy). Bu yaklaşımdan hareketle yedi ilkeyi şöyle sıralayabiliriz:

1. Tüm medya mesajları kurgudur: Her haber, fotoğraf ve video birileri tarafından seçilerek ve düzenlenerek oluşturulur.
2. Medya gerçekliği temsil eder: Medya gerçeği birebir yansıtmaz; onu çerçeveler ve belirli yönlerini öne çıkarır.
3. Her mesajın bir amacı vardır: Bilgilendirmek, eğlendirmek, ikna etmek ya da satmak gibi amaçları sorgulayın.
4. İzleyiciler mesajları farklı yorumlar: Yaş, kültür ve deneyim, aynı mesajın farklı anlaşılmasına yol açar.
5. Medyanın ticari ve ideolojik bağlamı vardır: Sahiplik yapısı, reklam gelirleri ve yayın politikası içeriği etkiler.
6. Her mecranın kendi dili vardır: Başlık, müzik, kamera açısı ve kurgu gibi teknikler anlamı biçimlendirir.
7. Herkes aynı zamanda üreticidir: Paylaştığımız her içerik, başkalarının bilgi ortamını etkiler.

Dezenformasyon ile yanlış bilgi arasındaki fark nedir?

Yanlış bilgi (misinformation), yanlış olan bir bilginin zarar verme niyeti olmadan paylaşılmasıdır. Dezenformasyon (disinformation) ise yanlış bilginin zarar vermek amacıyla bilerek paylaşılmasıdır. Kötü niyetli bilgi (malinformation) ise gerçek bir bilginin, çoğu zaman özel kalması gereken bilgilerin kamuya taşınarak zarar vermek amacıyla paylaşılmasıdır. Bu ayrım, bilgi düzensizliğiyle mücadelede önemlidir.

Avrupa Konseyi’nin “Information Disorder” raporu bu üç türü zarar ve yanlışlık boyutlarına göre tanımlar ve küresel ölçekte bir bilgi kirliliği olgusuna dikkat çeker (Avrupa Konseyi – Information disorder). Britannica da yanlış bilgi ve dezenformasyon kavramlarını ve bunların toplumsal etkilerini ayrıntılı olarak ele alır (Britannica – Misinformation and disinformation).

Haber ve bilgi nasıl doğrulanır?

Bir haber ya da bilgiyi doğrulamak için önce kaynağı kontrol etmek, aynı bilginin güvenilir başka kaynaklarda yer alıp almadığına bakmak, tarih ve bağlamı incelemek, görsellerin orijinalini aramak ve duygusal tepki uyandıran başlıklara karşı temkinli olmak gerekir. Paylaşmadan önce birkaç dakika ayırmak, yanlış bilginin yayılmasını önlemenin en etkili yoludur.

Pratik bir doğrulama kontrol listesi:

• Kaynak kim? Haberi yayımlayan kurumun ya da kişinin güvenilirliğini ve geçmişini inceleyin.
• Başka kim söylüyor? Bilgiyi birden fazla bağımsız ve güvenilir kaynakta arayın.
• Ne zaman ve nerede? Eski bir haberin ya da farklı bir yerde çekilmiş bir görüntünün yeniden dolaşıma sokulup sokulmadığını kontrol edin.
• Görsel orijinal mi? Tersine görsel arama araçlarıyla fotoğrafın ilk nerede yayımlandığını bulun.
• Başlık metinle uyumlu mu? Yalnızca başlığı okuyup paylaşmayın.
• Duygularım mı yönlendiriliyor? Öfke ya da korku uyandıran içeriklere karşı ekstra dikkatli olun.

Türkiye’de teyit.org gibi doğrulama platformları, yaygın iddiaları inceleyen içerikler yayımlar (teyit.org).

Reklamlar eleştirel gözle nasıl okunur?

Reklamlar eleştirel bir gözle okunurken mesajın bir satış ya da ikna amacı taşıdığı, hangi duygulara seslendiği, hangi bilgileri öne çıkarıp hangilerini göz ardı ettiği ve reklam olduğunun açıkça belirtilip belirtilmediği sorgulanır. Özellikle sosyal medyada içerik ile reklam arasındaki çizgi bulanıklaşabildiği için bu beceri tüketiciler açısından giderek daha önemli hâle geliyor.

Doğal reklam ve içerik iş birliklerinde reklamın nasıl ayırt edilmesi gerektiğini doğal reklam ve influencer marketing yazılarımızda ele aldık.

Yapay zekâ çağında medya okuryazarlığı nasıl değişiyor?

Yapay zekâ çağında medya okuryazarlığı, gerçekçi sahte görsel, ses ve videoları fark etmeyi, yapay zekâ sohbet araçlarının verdiği yanıtları doğrulamayı ve algoritmaların hangi içerikleri neden önümüze getirdiğini sorgulamayı da kapsayacak biçimde genişliyor. Üretken yapay zekâ içerik üretimini kolaylaştırdıkça, kaynağı belirsiz içeriklerle karşılaşma olasılığı da artıyor.

UNESCO da medya ve bilgi okuryazarlığı çalışmaları kapsamında üretken yapay zekânın gelişimine yönelik kullanıcı güçlendirme yaklaşımlarını ele alan yayınlar hazırlamaktadır (UNESCO – Media and information literacy). Yapay zekâ ile üretilen videoların platformlarda nasıl etiketlendiğini yapay zekâ ile video yazımızda anlattık.

Markalar için bu beceri neden önemli?

Markalar için bu konu önemlidir, çünkü bilinçli tüketiciler abartılı iddiaları, gizli reklamları ve doğrulanmamış bilgileri kolayca fark eder ve bu tür iletişime güvenmez. Şeffaf, kaynak gösteren ve doğru bilgi sunan markalar ise uzun vadede daha güçlü bir itibar kazanır. Ayrıca markaların kendi ekipleri de paylaşacakları içerikleri doğrulama alışkanlığı kazanmalıdır.

Markaların medya okuryazarı kitlelerle sağlıklı bir ilişki kurması için şu ilkeler önerilir:

• İddiaları doğrulanabilir kaynaklarla destekleyin.
• Reklam ve iş birliklerini açıkça belirtin.
• Hatalı bir bilgi paylaşıldığında hızlıca düzeltin.
• Kitlenizin zekâsına saygı duyan bir dil kullanın.

Olumlu ve güvenilir içerik üretimine dair önerilerimizi dijital pazarlamada olumlu içerik yazımızda bulabilirsiniz. Doğru bilgiye ve şeffaf iletişime dayanan içerik stratejileri için Duende Dijital ekibiyle çalışabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

• RTÜK – Medya Okuryazarlığı Nedir?
• RTÜK – Türkiye’de Medya Okuryazarlığı
• NAMLE – Media Literacy Defined
• Britannica – Media literacy
• Britannica – Misinformation and disinformation
• Avrupa Konseyi – Information disorder
• teyit.org
• UNESCO – Media and information literacy
• Avşar, Z. (2013). Medya Okuryazarlığı. İletişim ve Diplomasi, 2.
• Çakı, C. (2019). Hipodermik İğne Modeli Bağlamında Nazi Propagandasının Walt Disney Çizgi Filmlerinde Eleştirisi. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1).