← Tüm yazılar
8 Kasım 2023 Dijital Medya Planlama 12 dk okuma

Transmedya Nedir? Transmedya Hikâye Anlatımı ve Örnekleri

Transmedya, bir hikâyenin farklı medya platformlarına dağıtılan ve her biri bütüne kendine özgü bir katkı yapan parçalarla anlatılmasıdır. Film, dizi, oyun, çizgi roman, web sitesi ve sosyal medya hesapları aynı hikâyeyi tekrar etmek yerine onun farklı yönlerini açar. İzleyici hikâyenin tamamını keşfetmek için bir kanaldan diğerine geçer ve bu yolculuk, hikâyeye daha derin bir bağlılık yaratır.

Bu yazıda transmedya kavramını Henry Jenkins’in tanımı üzerinden açıklıyor, transmedya ile uyarlama ve çapraz medya arasındaki farkları, eğlence dünyasından bilinen örnekleri ve markaların transmedya hikâye anlatımını dijital pazarlamada nasıl kullanabileceğini adım adım ele alıyoruz.

Transmedya nedir?

Transmedya, bir anlatının bütünleşik unsurlarının birden fazla medya kanalına sistemli biçimde dağıtıldığı ve her kanalın hikâyeye yeni bir parça eklediği anlatım yöntemidir. Amaç, izleyiciye tek bir ürünün sunamayacağı kadar zengin ve koordineli bir deneyim yaşatmaktır. Bu nedenle transmedyada hiçbir kanal tek başına hikâyenin tamamını anlatmaz.

Kavramın yaygınlaşmasında medya kuramcısı Henry Jenkins’in önemli bir payı vardır. Jenkins, eski ve yeni medyanın kesiştiği, üreticinin gücü ile tüketicinin gücünün öngörülemeyen biçimlerde etkileştiği ortamı “yakınsama kültürü” olarak tanımladığı Convergence Culture kitabında bu anlatım biçimini ayrıntılı biçimde işler (NYU Press – Convergence Culture).

Transmedya nedir: bir hikâyenin farklı medya platformlarına yayılması

Kavramın kitle iletişimi modelleriyle ilişkisini Lasswell iletişim modeli yazımızda ele aldık; bu yaklaşım, modeldeki “kanal” unsurunu çoğaltan ve alıcıyı aktif bir katılımcıya dönüştüren bir yaklaşım olarak düşünülebilir.

Henry Jenkins transmedyayı nasıl tanımlar?

Henry Jenkins’e göre transmedya hikâye anlatımı, bir kurgunun bütünleşik unsurlarının birleşik ve koordineli bir eğlence deneyimi yaratmak amacıyla birden fazla dağıtım kanalına sistemli biçimde dağıtıldığı bir süreçtir. Jenkins’in ideal tanımında her mecra hikâyenin gelişimine kendine özgü bir katkı yapar. Böylece izleyici, hikâye dünyasını parça parça keşfeden aktif bir katılımcıya dönüşür.

Jenkins, 2007’de yayımladığı “Transmedia Storytelling 101” yazısında bu tanımı The Matrix örneğiyle açıklar: Hikâyenin kilit bilgileri üç sinema filmi, bir dizi animasyon kısa film, iki çizgi roman derlemesi ve birkaç video oyunu aracılığıyla aktarılır; Matrix evrenini anlamak için gereken tüm bilgiyi içeren tek bir kaynak yoktur (Henry Jenkins – Transmedia Storytelling 101).

Jenkins aynı yazıda bu anlatım biçiminin, medya şirketlerinin markalarını ve serilerini olabildiğince çok platforma yayma isteğinden, yani “sinerji” ekonomisinden de beslendiğini belirtir. Ayrıca bu tür hikâyelerin çoğunlukla tek bir karakter ya da olay örgüsüne değil, birbiriyle bağlantılı çok sayıda hikâyeyi taşıyabilen karmaşık kurgusal dünyalara dayandığını vurgular.

Transmedya ile uyarlama arasındaki fark nedir?

Uyarlama, aynı hikâyeyi başka bir mecrada yeniden anlatır; örneğin bir romanın olay örgüsünü sinema filmine taşır. Transmedya ise hikâyeyi genişletir: Her mecra, diğerlerinde bulunmayan yeni bir karakter, olay, arka plan ya da bakış açısı ekler. Bu nedenle bir kitabın filme uyarlanması tek başına yeterli değildir; film, kitapta olmayan yeni bir parça sunduğunda çok platformlu kurgu başlar.

Benzer biçimde çapraz medya (cross-media) da farklı bir kavramdır. Çapraz medyada aynı mesaj ya da içerik birden fazla kanalda yayımlanır; televizyon reklamının sosyal medyada da paylaşılması buna örnektir. Buradaki yaklaşımda ise her kanal, aynı hikâye dünyasının farklı ve tamamlayıcı bir parçasını taşır.

YaklaşımHikâyeye etkisiÖrnek
UyarlamaAynı hikâyeyi başka mecrada yeniden anlatırRomanın filme çekilmesi
Çapraz medyaAynı içeriği birden fazla kanalda yayarReklam filminin sosyal medyada paylaşılması
TransmedyaHer kanalda hikâyeye yeni parça eklerFilmde açılan bir gizemin oyunda çözülmesi

Transmedya hikâye anlatımının temel özellikleri nelerdir?

Transmedya hikâye anlatımının temel özellikleri; birden fazla medya kanalının kullanılması, her kanalın hikâyeye özgün katkı yapması, geniş ve keşfedilebilir bir hikâye dünyası kurulması, kanallar arasında tutarlılık sağlanması ve izleyicinin aktif katılımının teşvik edilmesidir. Bu özellikler birlikte, izleyiciyi pasif bir tüketiciden hikâyeyi araştıran ve paylaşan bir topluluk üyesine dönüştürür.

  • Çoklu platform: Hikâye film, oyun, kitap, web ve sosyal medya gibi farklı kanallara yayılır.
  • Özgün katkı: Her kanal, diğerlerinde bulunmayan bir parçayı anlatır.
  • Dünya kurma: Tek bir olay örgüsü yerine keşfedilebilir bir evren oluşturulur.
  • Tutarlılık: Karakterler, kurallar ve ton tüm kanallarda uyumludur.
  • Katılım: Hayranlar teori üretir, içerik paylaşır ve hikâyeyi yeniden yorumlar.

Hikâyenin markalar için neden bu kadar güçlü olduğunu markalar için hikâyeleştirme sanatı yazımızda anlattık.

Transmedya örnekleri nelerdir?

En bilinen örnekler; filmler, animasyonlar, çizgi romanlar ve oyunlarla anlatılan The Matrix evreni, sinema filmlerinin yanı sıra diziler, romanlar ve oyunlarla genişleyen Star Wars evreni ve kitap serisinin ötesinde filmler, oyunlar ve resmî bir web deneyimiyle büyüyen Harry Potter evrenidir. Bu örneklerde her mecra, hikâye dünyasının farklı bir köşesini aydınlatır.

The Matrix: Jenkins’in de örnek verdiği gibi, filmler, animasyon kısa filmler, çizgi romanlar ve oyunlar hikâyenin farklı parçalarını taşır. Bazı olayların arka planı yalnızca animasyonlarda ya da oyunlarda anlatılır.

Star Wars: Sinema filmlerinin arasında ve öncesinde geçen olaylar diziler, romanlar, çizgi romanlar ve video oyunlarıyla anlatılarak aynı evren sürekli genişletilir.

Harry Potter: Kitap serisiyle başlayan evren; filmler, tiyatro oyunu, video oyunları ve hayranlara ek bilgiler sunan resmî dijital platformla büyür.

Game of Thrones: George R. R. Martin’in Buz ve Ateşin Şarkısı serisinden uyarlanan dizi, kendi başına bir uyarlamadır; ancak etrafında gelişen oyunlar, hayran toplulukları ve ek içeriklerle çok platformlu bir ekosisteme dönüşmüştür.

Transmedya dijital pazarlamada nasıl kullanılır?

Dijital pazarlamada bu yöntem, bir marka hikâyesini reklam filmi, sosyal medya, web sitesi, e-posta, podcast, etkinlik ve kullanıcı içerikleri gibi kanallara, her birinde yeni bir parça sunacak şekilde yaymak için kullanılır. Böylece kampanya, aynı mesajı tekrarlayan bir yayından hikâyeyi keşfetmeye davet eden bir deneyime dönüşür. Bu yaklaşım etkileşimi, hatırlanırlığı ve marka bağlılığını güçlendirir.

Örneğin bir marka, reklam filminde bir karakterin hikâyesini başlatabilir; karakterin geçmişini Instagram hikâyelerinde, bir sonraki adımı web sitesindeki interaktif bir deneyimde, kulis bölümünü ise bir podcast bölümünde anlatabilir. Takipçiler hikâyenin devamını merak ettikçe farklı kanallara geçer ve markayla daha uzun süre temas eder.

Transmedya hikâye anlatımı ile marka iletişimi

Türkçe akademik literatürde de konunun marka iletişimindeki yeri incelenmiştir. Örneğin Akgüç Çetinkaya’nın MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi’nde yayımlanan çalışması bu anlatım biçimini bir marka sadakati aracı olarak ele alır (Akgüç Çetinkaya, 2017); Bayraktar’ın Erciyes İletişim Dergisi’ndeki çalışması moda sektöründe Barbie örneğini (Bayraktar, 2018), Dönmez ve Güler’in çalışması ise “Doritos Akademi” kampanyasını inceler (Dönmez ve Güler, 2016).

Çok platformlu bir kampanya nasıl kurgulanır?

Bu tür bir kampanya; hedef kitle ve kampanya amacının belirlenmesi, merkezde güçlü bir hikâye dünyası kurulması, her kanalın rolünün tanımlanması, kanallar arası geçişlerin tasarlanması, katılım mekanizmalarının eklenmesi ve sonuçların ölçülmesi adımlarıyla kurgulanır. Planlamanın en kritik noktası, her kanalın bağımsız olarak da anlaşılabilir olması ve birlikte daha büyük bir bütün oluşturmasıdır.

  1. Amaç ve kitle: Kampanyanın bilinirlik, etkileşim ya da satış hedefini ve kime seslendiğini netleştirin.
  2. Hikâye dünyası: Karakterleri, çatışmayı, değerleri ve tonu tanımlayan bir hikâye rehberi hazırlayın.
  3. Kanal haritası: Her kanalın hikâyenin hangi parçasını taşıyacağını belirleyin.
  4. Geçiş noktaları: Bir kanaldan diğerine yönlendiren ipuçları, bağlantılar ve çağrılar ekleyin.
  5. Katılım: Kullanıcıların içerik üretmesine, tahmin yürütmesine veya hikâyeye yön vermesine alan açın.
  6. Ölçüm: Kanal bazında erişim, etkileşim, geçiş oranı ve dönüşümü izleyin.

Kanal bazında içerik takvimi hazırlamak için sosyal medya içerik planlaması yazımızdan yararlanabilirsiniz.

Sosyal medyada transmedya hikâye anlatımı nasıl yapılır?

Sosyal medyada transmedya hikâye anlatımı, her platformun formatına ve kitlesine uygun farklı hikâye parçaları üretilerek yapılır. Kısa videolar merak uyandıran bir başlangıç, hikâye formatı kulis ve günlük gelişmeler, uzun videolar derinlemesine anlatım, profesyonel ağlar ise hikâyenin iş dünyasına dönük yüzü için kullanılabilir. Her platformdaki parça, hikâyenin bütününe bağlanmalıdır.

Kullanıcıların yorumları, paylaşımları ve kendi ürettikleri içerikler de hikâyeyi genişletir. Jenkins’in yakınsama kültürü tanımında vurgulandığı gibi, tüketicinin gücü ile üreticinin gücü bu ortamda etkileşim içindedir. Markalar, hayranların katkısını teşvik eden ama hikâyenin tutarlılığını koruyan kurallar belirlemelidir.

Platform bazında strateji geliştirmek için markaların sosyal medya stratejileri yazımızı inceleyebilirsiniz.

Bu yaklaşım markalara ne kazandırır?

Bu yaklaşım markalara daha uzun temas süresi, daha güçlü duygusal bağ, farklı kanallardaki kitlelere ulaşma imkânı, kullanıcı katılımı ve hatırlanabilir bir marka dünyası kazandırır. Hikâyeyi keşfeden takipçi, markayla yalnızca bir reklamı izleyen kişiye göre daha derin bir ilişki kurar. Ancak bu yaklaşım dikkatli planlama, tutarlı yaratıcı yönetim ve kanallar arası koordinasyon gerektirir.

Yöntemin riskleri de göz ardı edilmemelidir: Fazla karmaşık kurgular kitleyi yorabilir, kanallardan biri zayıf kalırsa hikâye kopabilir ve bütçe birçok kanala dağıldığında her birinin kalitesi düşebilir. Bu nedenle küçük ölçekli markalar, iki üç kanalla başlayan sade bir kurguyla ilerleyebilir. Markanızın hikâyesini farklı kanallarda tutarlı biçimde anlatmak için Duende Dijital ekibiyle çalışabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Transmedya ne demek?

Transmedya, bir hikâyenin farklı medya platformlarına dağıtılan ve her biri bütüne kendine özgü bir katkı yapan parçalarla anlatılmasıdır. İzleyici hikâyenin tamamını keşfetmek için film, oyun, kitap, web sitesi ve sosyal medya gibi kanallar arasında dolaşır.

Transmedya kavramını kim ortaya attı?

Kavramın yaygınlaşmasında medya kuramcısı Henry Jenkins belirleyici olmuştur. Jenkins, Convergence Culture kitabında ve 2007 tarihli Transmedia Storytelling 101 yazısında transmedya hikâye anlatımını ayrıntılı biçimde tanımlamıştır.

Transmedya ile uyarlama aynı şey mi?

Hayır. Uyarlama aynı hikâyeyi başka bir mecrada yeniden anlatır, örneğin bir romanı filme taşır. Transmedyada ise her mecra hikâyeye yeni bir karakter, olay ya da bakış açısı ekleyerek hikâye dünyasını genişletir.

Transmedya ile çapraz medya arasındaki fark nedir?

Çapraz medyada aynı içerik ya da mesaj birden fazla kanalda yayımlanır. Bu yaklaşımda ise her kanal aynı hikâye dünyasının farklı ve tamamlayıcı bir parçasını taşır; izleyici bütünü görmek için kanallar arasında geçiş yapar.

Transmedya örnekleri nelerdir?

En bilinen örnekler arasında filmler, animasyonlar, çizgi romanlar ve oyunlarla anlatılan The Matrix, film, dizi, roman ve oyunlarla genişleyen Star Wars ve kitap serisinin ötesinde filmler ve oyunlarla büyüyen Harry Potter evreni sayılabilir.

Küçük markalar transmedya kullanabilir mi?

Kullanabilir. Küçük markalar, örneğin kısa bir video, bunu tamamlayan sosyal medya hikâyeleri ve web sitesinde bir devam içeriğinden oluşan iki üç kanallı sade bir kurguyla başlayabilir. Önemli olan her kanalın hikâyeye yeni bir parça eklemesidir.

Kaynakça